Υπάρχουν σχέσεις στις οποίες ο άλλος μοιάζει πολύ κοντά τη μία στιγμή και ξαφνικά απομακρύνεται την επόμενη. Μπορεί να δυσκολεύεται να μιλήσει για τα συναισθήματά του, να αποσύρεται όταν υπάρχει ένταση, να χρειάζεται περισσότερο προσωπικό χώρο ή να αποφεύγει συζητήσεις που αφορούν το μέλλον της σχέσης.
Και τότε εύκολα γεννιέται η σκέψη:
«Μήπως έχει αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης ή απλώς δεν ενδιαφέρεται αρκετά για μένα;»
Η διάκριση δεν είναι πάντα εύκολη, γιατί κάποιες συμπεριφορές μπορεί εξωτερικά να μοιάζουν. Η συναισθηματική απόσταση, η μικρότερη πρωτοβουλία ή η δυσκολία στις συζητήσεις για τη σχέση δεν αρκούν από μόνες τους για να μας δείξουν τι πραγματικά συμβαίνει.
Και, κυρίως, ένας τύπος προσκόλλησης δεν μπορεί να «διαγνωστεί» από μεμονωμένες συμπεριφορές.
Τι σημαίνει αποφευκτικός τύπος προσκόλλησης;
Στη σύγχρονη έρευνα για την προσκόλληση στους ενήλικες, η αποφυγή αντιμετωπίζεται κυρίως ως μία διάσταση: κάποιοι άνθρωποι εμφανίζουν χαμηλότερα και άλλοι υψηλότερα επίπεδα αποφυγής στην εγγύτητα και στην εξάρτηση από τον σύντροφο.
Άτομα με υψηλότερα επίπεδα αποφυγής τείνουν να αισθάνονται πιο άνετα όταν διατηρούν μεγαλύτερη ανεξαρτησία και συναισθηματική απόσταση. Μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να βασιστούν στον σύντροφό τους, να εκφράσουν ευαλωτότητα ή να επιτρέψουν στον άλλον να εξαρτηθεί συναισθηματικά από εκείνους. Η ανάγκη για αυτονομία μπορεί επομένως να γίνεται ιδιαίτερα έντονη όταν η σχέση απαιτεί περισσότερη εγγύτητα (Bretaña et al., 2022).
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος με αποφευκτικές τάσεις δεν έχει συναισθήματα ή δεν επιθυμεί καθόλου μια σχέση. Σημαίνει ότι η εγγύτητα μπορεί, σε ορισμένες συνθήκες, να ενεργοποιεί δυσφορία και τάση απομάκρυνσης.
Πώς μπορεί να φαίνεται αυτό μέσα στη σχέση;
Ένας άνθρωπος με αποφευκτικές τάσεις μπορεί:
- να χρειάζεται περισσότερο χρόνο μόνος του,
- να δυσκολεύεται να μιλήσει για ευάλωτα συναισθήματα,
- να αποσύρεται περισσότερο όταν υπάρχει σύγκρουση,
- να αισθάνεται πίεση όταν ο σύντροφος ζητά περισσότερη εγγύτητα,
- να δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια ή να βασιστεί στον άλλον.
Η έρευνα δείχνει ιδιαίτερα ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στην αποφυγή στην προσκόλληση και στην τάση για απόσυρση κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων. Σε μελέτη ζευγαριών, υψηλότερη αποφυγή σχετιζόταν περισσότερο με στρατηγικές απόσυρσης, ενώ η απόσυρση συνδεόταν και με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σχέση (Bretaña et al., 2022).
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να πούμε ότι «όποιος απομακρύνεται είναι αποφευκτικός».
Ποια η διαφορά από την απλή έλλειψη ενδιαφέροντος;
Ίσως η πιο χρήσιμη διάκριση να βρίσκεται όχι σε μία συμπεριφορά, αλλά στο συνολικό μοτίβο της σχέσης.
Ένας άνθρωπος με αποφευκτικές τάσεις μπορεί να απομακρύνεται όταν αισθάνεται υπερβολική συναισθηματική ένταση, αλλά σε άλλες στιγμές να επιδιώκει τη σύνδεση, να ενδιαφέρεται για τη ζωή σου, να θέλει να σε βλέπει ή να επανέρχεται μετά την απόσταση.
Αντίθετα, όταν κάποιος δεν επενδύει ιδιαίτερα σε μια σχέση, συχνά βλέπουμε ένα πιο σταθερό μοτίβο χαμηλής συμμετοχής: μικρή πρωτοβουλία, περιορισμένο ενδιαφέρον για τον άλλον, ελάχιστη προσπάθεια να περνούν χρόνο μαζί και μικρή διάθεση να χτιστεί κάτι περισσότερο.
Η έρευνα για τις στενές σχέσεις δείχνει ότι η ανταπόκριση του συντρόφου —δηλαδή το κατά πόσο νιώθουμε ότι ο άλλος μας κατανοεί, μας φροντίζει και μας εκτιμά— αποτελεί κεντρικό στοιχείο της συναισθηματικής εγγύτητας και της ποιότητας μιας σχέσης (Selcuk et al., 2016; Tasfiliz et al., 2018).
Επομένως, αντί να κοιτάζουμε μόνο πόσο γρήγορα απαντά κάποιος στα μηνύματα, είναι συχνά πιο χρήσιμο να ρωτήσουμε:
Υπάρχει πραγματικό ενδιαφέρον, ανταπόκριση και επένδυση στη σχέση;
Η περίπτωση της Άννας και του Δημήτρη
Η Άννα βγαίνει με τον Δημήτρη εδώ και έξι μήνες.
Όταν βρίσκονται μαζί, εκείνος είναι τρυφερός, θυμάται πράγματα που του έχει πει, ενδιαφέρεται για τη δουλειά της και συχνά προτείνει πράγματα που θα μπορούσαν να κάνουν μαζί.
Όταν όμως προκύπτει ένταση ή η Άννα προσπαθεί να συζητήσει για το μέλλον της σχέσης, ο Δημήτρης αποσύρεται. Μπορεί να απαντά λιγότερο ή να ζητά λίγο χρόνο μόνος του.
Μετά από κάποιο διάστημα, όμως, επανέρχεται και συνεχίζει να επενδύει στη σχέση.
Ένα τέτοιο μοτίβο θα μπορούσε να είναι συμβατό με χαρακτηριστικά αποφευκτικού τύπου προσκόλλησης, ιδιαίτερα εάν η απόσταση εμφανίζεται κυρίως όταν αυξάνεται η συναισθηματική εγγύτητα ή η ένταση.
Δεν μπορούμε, όμως, μόνο από αυτό να χαρακτηρίσουμε τον Δημήτρη «αποφευκτικό».
Η περίπτωση της Ελένης και του Μάρκου
Η Ελένη γνωρίζει τον Μάρκο εδώ και τρεις μήνες.
Σχεδόν πάντα εκείνη ξεκινά την επικοινωνία. Εκείνος απαντά, αλλά σπάνια κάνει ερωτήσεις για τη ζωή της. Δεν προτείνει συχνά να συναντηθούν και δεν φαίνεται να τον απασχολεί ιδιαίτερα αν περάσει μία εβδομάδα χωρίς να τη δει.
Όταν βρίσκονται, περνούν καλά, αλλά δεν υπάρχει ιδιαίτερη προσπάθεια εκ μέρους του να εντάξει την Ελένη περισσότερο στη ζωή του.
Εδώ δεν χρειάζεται απαραίτητα να αναζητήσουμε έναν τύπο προσκόλλησης για να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά.
Το πιο απλό δεδομένο είναι ότι η επένδυσή του στη συγκεκριμένη σχέση φαίνεται περιορισμένη.
Η έρευνα για τη δέσμευση στις σχέσεις δείχνει ότι η επένδυση, η ικανοποίηση και η δέσμευση αποτελούν σημαντικούς δείκτες του κατά πόσο ένας άνθρωπος προσανατολίζεται προς τη διατήρηση μιας σχέσης (Le & Agnew, 2003; Rusbult, 1980).
Το σημαντικό δεν είναι μόνο πόσο συχνά απομακρύνεται αλλά πότε
Το πότε εμφανίζεται η απόσταση μπορεί να μας δώσει περισσότερες πληροφορίες από την απόσταση την ίδια.
Στον αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης η απομάκρυνση συχνά εντείνεται όταν ενεργοποιούνται ζητήματα εγγύτητας, εξάρτησης, ευαλωτότητας ή σύγκρουσης.
Για παράδειγμα:
Ένας σύντροφος μπορεί να είναι λειτουργικός και ζεστός στην καθημερινότητα, αλλά μόλις η συζήτηση φτάσει στο:
«Τι νιώθεις για μένα;» ή «Πού πηγαίνει αυτή η σχέση;» να εμφανίσει έντονη δυσφορία ή να κλειστεί.
Αυτό είναι διαφορετικό από έναν άνθρωπο που παρουσιάζει χαμηλό ενδιαφέρον σχεδόν σε όλες τις συνθήκες.
Τι γίνεται στις συγκρούσεις;
Οι συγκρούσεις είναι ένα από τα σημεία όπου οι διαφορετικές στρατηγικές προσκόλλησης φαίνονται πιο καθαρά.
Σε κάποια ζευγάρια εμφανίζεται το λεγόμενο μοτίβο διεκδίκησης–απόσυρσης (demand–withdraw pattern).
Ο ένας σύντροφος πιέζει για συζήτηση, απάντηση ή αλλαγή, ενώ ο άλλος προσπαθεί να αποφύγει τη συζήτηση ή αποσύρεται.
Όσο περισσότερο απομακρύνεται ο ένας, τόσο περισσότερο μπορεί να τον κυνηγά ο άλλος για να πάρει μια απάντηση. Και όσο περισσότερο πιέζεται ο δεύτερος, τόσο περισσότερο αποσύρεται.
Η έρευνα έχει συνδέσει αυτό το μοτίβο με περισσότερο αρνητικό συναίσθημα, λιγότερο αποτελεσματική επίλυση συγκρούσεων και χαμηλότερη ποιότητα της σχέσης (Papp et al., 2009).
Η αποφευκτική προσκόλληση φαίνεται επίσης να συνδέεται ιδιαίτερα με τον ρόλο της απόσυρσης μέσα σε αυτόν τον κύκλο (Bretaña et al., 2022).
Υπάρχει όμως μία σημαντική παγίδα
Η θεωρία της προσκόλλησης έχει γίνει πολύ δημοφιλής στα social media και μερικές φορές χρησιμοποιείται για να εξηγήσει συμπεριφορές που μπορεί να έχουν πολύ πιο απλή εξήγηση.
«Δεν εξαφανίζεται επειδή δεν με θέλει. Είναι αποφευκτικός/ή.»
«Δεν δεσμεύεται επειδή φοβάται πόσο πολύ με αγαπά.»
«Απομακρύνεται επειδή η σύνδεσή μας είναι πολύ δυνατή.»
Μπορεί πράγματι ένας άνθρωπος να επιθυμεί μια σχέση και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται με την εγγύτητα.
Αλλά το γεγονός ότι κάποιος έχει αποφευκτικές τάσεις δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ενδιαφέρεται πολύ για τη συγκεκριμένη σχέση.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης και παράλληλα να μην ενδιαφέρεται αρκετά για εμάς.
Τα δύο δεν αλληλοαποκλείονται.
Δώσε μεγαλύτερη σημασία στην συμπεριφορά και λιγότερο στην ερμηνεία της
Όταν προσπαθούμε να αποφασίσουμε αν ο άλλος «φοβάται» ή «δεν ενδιαφέρεται», υπάρχει κίνδυνος να παγιδευτούμε σε ατελείωτη ερμηνεία των κινήτρων του.
Ίσως είναι πιο χρήσιμο να παρατηρούμε:
Παίρνει πρωτοβουλίες;
Ενδιαφέρεται πραγματικά για όσα συμβαίνουν στη ζωή σου;
Προσπαθεί να σε καταλάβει;
Κάνει χώρο για σένα στη ζωή του;
Όταν απομακρύνεται, μπορεί αργότερα να επιστρέψει και να συζητήσει αυτό που συνέβη;
Αναγνωρίζει όταν μια συμπεριφορά του σε πληγώνει;
Υπάρχει διάθεση να δουλέψει πάνω στις δυσκολίες του;
Η αντίληψη ότι ο σύντροφός μας ενδιαφέρεται, μας κατανοεί και ανταποκρίνεται στις ανάγκες μας θεωρείται ένας από τους βασικούς παράγοντες που καλλιεργούν συναισθηματική εγγύτητα στις στενές σχέσεις (Selcuk et al., 2016; Tasfiliz et al., 2018).
Η αποφυγή μπορεί να εξηγεί μια συμπεριφορά. Δεν την ακυρώνει.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα σημεία. Αν ένας άνθρωπος αποσύρεται επειδή δυσκολεύεται με την εγγύτητα, η κατανόηση αυτής της δυσκολίας μπορεί να μας βοηθήσει να μην ερμηνεύσουμε κάθε απόσταση ως απόρριψη.
Δεν σημαίνει όμως ότι ο σύντροφός του χρειάζεται να αποδέχεται επ’ αόριστον μια σχέση στην οποία αισθάνεται μόνος, ανασφαλής ή συναισθηματικά παραμελημένος.
Μπορούμε να κατανοούμε γιατί ένας άνθρωπος συμπεριφέρεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε ότι αυτή η συμπεριφορά δεν μας κάνει καλό.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι μόνο «είναι αποφευκτικός/ή;»
Ένα πιο χρήσιμο ερώτημα μπορεί να είναι:
«Ανεξάρτητα από τον λόγο που δυσκολεύεται, μπορεί αυτός ο άνθρωπος να συμμετέχει μαζί μου στη σχέση που χρειάζομαι;»
Γιατί μπορεί κάποιος/α να ενδιαφέρεται για εμάς και παρ’ όλα αυτά να μην είναι διαθέσιμος/η για το είδος της σχέσης που θέλουμε.
Και μπορεί επίσης να κατανοούμε βαθιά τους φόβους και τις δυσκολίες του χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλείψουμε τις δικές μας ανάγκες.
Τελικά, η ταμπέλα έχει μικρότερη σημασία από το πώς λειτουργεί η σχέση στην πραγματικότητα.
Η κατανόηση μιας συμπεριφοράς μπορεί να μας βοηθήσει να την εξηγήσουμε. Δεν σημαίνει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να την αποδεχόμαστε.
Βιβλιογραφία
Bretaña, I., Alonso-Arbiol, I., Recio, P., & Molero, F. (2022). Avoidant attachment, withdrawal–aggression conflict pattern, and relationship satisfaction: A mediational dyadic model. Frontiers in Psychology, 12, 794942. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.794942
Le, B., & Agnew, C. R. (2003). Commitment and its theorized determinants: A meta-analysis of the Investment Model. Personal Relationships, 10(1), 37–57. https://doi.org/10.1111/1475-6811.00035
Papp, L. M., Kouros, C. D., & Cummings, E. M. (2009). Demand-withdraw patterns in marital conflict in the home. Personal Relationships, 16(2), 285–300. https://doi.org/10.1111/j.1475-6811.2009.01223.x
Rusbult, C. E. (1980). Commitment and satisfaction in romantic associations: A test of the investment model. Journal of Experimental Social Psychology, 16(2), 172–186. https://doi.org/10.1016/0022-1031(80)90007-4
Selcuk, E., Gunaydin, G., Ong, A. D., & Almeida, D. M. (2016). Does partner responsiveness predict hedonic and eudaimonic well-being? A 10-year longitudinal study. Journal of Marriage and Family, 78(2), 311–325. https://doi.org/10.1111/jomf.12272
Tasfiliz, D., Selcuk, E., Gunaydin, G., Slatcher, R. B., Corriero, E. F., & Ong, A. D. (2018). Patterns of perceived partner responsiveness and well-being in Japan and the United States. Journal of Family Psychology, 32(3), 355–365. https://doi.org/10.1037/fam0000378