Ο Ναρκισσισμός αποτελεί μία από τις πιο παρεξηγημένες και πολυσύνθετες έννοιες στην ψυχολογία.
Αν και στην καθημερινότητα συχνά ταυτίζεται με τον εγωκεντρισμό ή τη ματαιοδοξία, στην ψυχοδυναμική θεωρία περιγράφει μια βασική ψυχική δομή που ρυθμίζει την αυτοεκτίμηση, την ταυτότητα και τις σχέσεις του ατόμου.
Η έννοια του ναρκισσισμού εξελίχθηκε από τον Freud (1914) ως φυσιολογικό αναπτυξιακό στάδιο, έως τις θεωρίες του Heinz Kohut, του Otto Kernberg και του James F. Masterson, που διαχώρισαν τον υγιή από τον παθολογικό ναρκισσισμό και περιέγραψαν διαφορετικούς τύπους του φαινομένου.
1. Υγιής Ναρκισσισμός
•Αντιπροσωπεύει τη ρεαλιστική αγάπη προς τον εαυτό, την αυτοπεποίθηση και την ικανότητα για αυτοφροντίδα.
•Είναι το θεμέλιο της αυτοεκτίμησης και της ικανότητας να αγαπάμε και να δεχόμαστε αγάπη (Kohut, 1971).
•Το άτομο νιώθει άξιο, χωρίς να χρειάζεται υπερβολικό θαυμασμό ή έλεγχο επί των άλλων.
Παράδειγμα: Ένας επαγγελματίας που αισθάνεται ικανοποίηση για τη δουλειά του χωρίς να εξαρτάται από την αποδοχή του κοινού.
2. Παθολογικός Ναρκισσισμός
Στον παθολογικό ναρκισσισμό, η αυτοεκτίμηση του ατόμου είναι εύθραυστη και εξαρτημένη από εξωτερική επιβεβαίωση.
Κάτω από την επιφάνεια της μεγαλοπρέπειας υπάρχει ένα κενό, ντροπή και φόβος ανεπάρκειας.
Σύμφωνα με τον Masterson (1981, 1988), στο εσωτερικό του ψυχισμού του ναρκισσιστή υπάρχουν δύο συγχωνευμένες “μονάδες σχέσεων αντικειμένου”:
•μια μεγαλοπρεπής, παντοδύναμη και τέλεια εικόνα εαυτού και αντικειμένου, και
•μια υποκείμενη, επιθετική και τιμωρητική μονάδα που συνδέεται με αισθήματα κενού και εγκατάλειψης.
Ανάλογα με το ποια πλευρά κυριαρχεί, διακρίνονται οι ακόλουθοι τύποι:
3. Εξωστρεφής ή Επιδειξιομανής Ναρκισσιστής (Exhibitionistic Narcissist – Masterson, 1988; Kohut, 1971)
•Το κύριο αντικείμενο είναι η μεγαλοπρέπεια του εαυτού.
•Το άτομο εκθέτει το “τέλειο εγώ” και ζητά θαυμασμό, προσοχή και επιβεβαίωση.
•Όταν δεν “καθρεφτίζεται” επαρκώς, βιώνει ταπείνωση και θυμό.
•Η κριτική τον πληγώνει βαθιά, αλλά την καλύπτει με υπεροψία ή περιφρόνηση.
Παράδειγμα: Ένα άτομο που αναρτά συνεχώς επιτυχίες στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά καταρρέει συναισθηματικά όταν δεν λαμβάνει αρκετά “likes”.
4. Συγκαλυμμένος ή Ναρκισσιστής της “ντουλάπας” (Closet Narcissist – Masterson, 1988; Akhtar & Thomson, 1982)
•Δεν φαίνεται εξωτερικά μεγαλομανής, αλλά ζει μέσα από τον θαυμασμό των άλλων.
•Εξιδανικεύει πρόσωπα εξουσίας (γονείς, δασκάλους, θεραπευτές) και αντλεί αυτοεκτίμηση από το να τους ικανοποιεί.
•Νιώθει άδειος, αδύναμος και εξαρτημένος από τη γνώμη τους.
•Αν ο “ιδανικός άλλος” τον απογοητεύσει, καταρρέει ψυχικά.
Παράδειγμα: Ένας φοιτητής που προσαρμόζει τη ζωή του στις προσδοκίες των γονιών του, αλλά μέσα του αισθάνεται εγκλωβισμένος και χωρίς ταυτότητα.
5. Ευάλωτος Ναρκισσιστής (Vulnerable / Covert Narcissist – Pincus & Lukowitsky, 2010)
•Εμφανίζεται ντροπαλός, ευαίσθητος ή ταπεινός, αλλά μέσα του έχει την ίδια ανάγκη για θαυμασμό.
•Εναλλάσσεται μεταξύ ντροπής και αίσθησης ανωτερότητας.
•Η παραμικρή αδιαφορία μπορεί να προκαλέσει έντονη θλίψη ή οργή.
•Συνήθως υποφέρει από κατάθλιψη, άγχος και διαταραχές σχέσεων.
Παράδειγμα: Ένα άτομο που παρουσιάζεται ως «παρεξηγημένο ιδεαλιστής» και θεωρεί ότι οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν τη μοναδικότητά του.
6. Κακοήθης Ναρκισσιστής (Malignant Narcissist – Kernberg, 1975; 1992)
•Συνδυάζει ναρκισσιστικά, αντικοινωνικά και παρανοειδή στοιχεία.
•Δεν επιδιώκει μόνο θαυμασμό, αλλά και κυριαρχία, φόβο και έλεγχο.
•Εμφανίζει σαδιστικές ή εκμεταλλευτικές συμπεριφορές χωρίς ενοχή ή ενσυναίσθηση.
•Είναι η πιο επικίνδυνη μορφή ναρκισσισμού.
Παράδειγμα: Ένας προϊστάμενος που εξευτελίζει υπαλλήλους για να επιβεβαιώνει την εξουσία του και απολαμβάνει να προκαλεί φόβο.
7. Σωματικός Ναρκισσιστής (Somatic Narcissist – Lowen, 1983)
•Αντλεί αυτοεκτίμηση από τη φυσική εμφάνιση, τη γοητεία και τη σεξουαλικότητα.
•Ζει για την εξωτερική επιβεβαίωση και την ερωτική κατάκτηση.
•Όταν νιώθει παραμέληση ή γήρανση, καταρρέει ψυχικά.
Παράδειγμα: Ένα άτομο που αλλάζει συνεχώς συντρόφους για να επιβεβαιώνει την αξία του και φοβάται την απόρριψη περισσότερο από όλα.
8. Πνευματικός ή «Σωτήρας» Ναρκισσιστής (Spiritual / Altruistic Narcissist – Lasch, 1979; Brown, 1998)
•Εκφράζει τη μεγαλοπρέπεια μέσω πνευματικότητας ή προσφοράς.
•Νιώθει ότι έχει ανώτερο προορισμό να “θεραπεύσει” ή “φωτίσει” τους άλλους.
•Αν δεν αναγνωριστεί η “σοφία” του, αντιδρά με απογοήτευση ή θυμό.
Παράδειγμα: Ένα άτομο που βοηθά τους άλλους αλλά δεν αντέχει όταν κάποιος δεν τον ευχαριστεί ή τον αμφισβητεί.
Κοινά Χαρακτηριστικά Όλων των Τύπων
•Εξάρτηση από εξωτερική επιβεβαίωση.
•Εναλλαγές μεγαλοπρέπειας – ντροπής.
•Έλλειψη ενσυναίσθησης και δυσκολία στη βαθιά συναισθηματική σύνδεση.
•Φόβος αποτυχίας, απόρριψης ή έκθεσης της αληθινής ευαλωτότητας.
•Άμυνες όπως άρνηση, προβολή, εξιδανίκευση και υποτίμηση.
Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι ο ναρκισσισμός δεν είναι απλώς εγωκεντρισμός, αλλά μια βαθιά ψυχική άμυνα απέναντι στον φόβο της ανεπάρκειας και της εγκατάλειψης.
Η κατανόηση των διαφορετικών του μορφών επιτρέπει μια πιο ανθρώπινη και αποτελεσματική προσέγγιση — τόσο στη θεραπεία όσο και στις σχέσεις μας.
Πίσω από τη μάσκα της τελειότητας, κρύβεται συνήθως μια πληγή που ζητά αποδοχή, όχι θαυμασμό.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Akhtar, S., & Thomson, J. A. (1982). Overview: Narcissistic personality disorder. American Journal of Psychiatry, 139(1), 12–20.
Brown, N. W. (1998). The new narcissism: The failure of self-love in an age of self-esteem. Free Press.
Freud, S. (1914). On Narcissism: An Introduction. SE, 14.
Kernberg, O. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. New York: Jason Aronson.
Kernberg, O. (1992). Aggression in Personality Disorders and Perversions. Yale University Press.
Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. New York: International Universities Press.
Lasch, C. (1979). The Culture of Narcissism. New York: Norton.
Lowen, A. (1983). Narcissism: Denial of the True Self. New York: Macmillan.
Masterson, J. F. (1981). The Narcissistic and Borderline Disorders: An Integrated Developmental Approach. Brunner/Mazel.
Masterson, J. F. (1988). The Search for the Real Self. Free Press.
Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446.