Το Τρίγωνο του Δράματος του Karpman (Karpman Drama Triangle) είναι ένα ψυχοδυναμικό μοντέλο που περιγράφει τρεις ρόλους που παίζουμε στις διαπροσωπικές μας σχέσεις, όταν η επικοινωνία γίνεται δυσλειτουργική. Πρωτοπαρουσιάστηκε το 1968 στο Transactional Analysis Bulletin και έκτοτε έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο γνωστά μοντέλα κατανόησης δυσλειτουργικών δυναμικών σχέσης.
Το τρίγωνο δεν αφορά “χαρακτήρες” ή “ταμπέλες”. Αφορά ρόλους που μπαίνουμε, συνήθως ασυνείδητα.
Οι 3 ρόλοι του τριγώνου.
1. Το Θύμα
Το “θύμα” νιώθει αδύναμο, αδικημένο, μη κατανοητό. Προσδοκά λύση απ’ έξω και δεν αναλαμβάνει ενεργητικά ευθύνη.
Στο εσωτερικό κόσμο του θύματος υπάρχει η αίσθηση ότι “δεν έχω έλεγχο” και ότι “οι άλλοι” ή “οι συνθήκες” καθορίζουν τις εμπειρίες του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το άτομο όντως δεν έχει πληγωθεί. Συνήθως έχει. Αλλά η θέση του θύματος παγώνει το άτομο σε μια παθητική στάση περιμένοντας “κάποιος” να το καταλάβει, να το σώσει, να το αλλάξει.
Το θύμα δεν το κάνει αυτό επίτηδες. Είναι μια στρατηγική επιβίωσης που έχει μάθει πολύ παλιά, για να προστατέψει τον εαυτό του από το να νιώσει ακόμη μεγαλύτερο πόνο.
Όμως, καθώς παραμένει σε αυτόν τον ρόλο, αποφεύγει την ανάληψη προσωπικής ευθύνης – όχι με την έννοια της ενοχής, αλλά με την έννοια της ικανότητας για επιλογή και αλλαγή.
Κι έτσι, συντηρείται το αίσθημα ανημπόριας που συχνά το άτομο προσπαθεί, στην πραγματικότητα, να αποφύγει.
2. Ο Σωτήρας
Ο σωτήρας έχει μάθει να παίρνει την ευθύνη των άλλων πάνω του. Συνήθως δεν αντέχει να βλέπει τον άλλον να πονά — όχι επειδή ο άλλος δεν μπορεί, αλλά επειδή ο ίδιος δεν αντέχει την δική του εσωτερική ένταση όταν βλέπει πόνο. Άρα, ο “σωτήρας” στην ουσία ρυθμίζει το δικό του άγχος, όχι του άλλου.
Η προσφορά του είναι συχνά με καλή πρόθεση, αλλά με κρυφό κόστος: ο άλλος δεν αναπτύσσει ποτέ δικές του δεξιότητες και ο διασώστης παραμένει εξαντλημένος, κρυφά θυμωμένος και συχνά νιώθει ότι “δεν τον εκτιμούν”.
Ο σωτήρας δυσκολεύεται να πει “όχι”, δυσκολεύεται να αφήσει τον άλλον να αναλάβει τις συνέπειες των επιλογών του, και έτσι συντηρεί μια δυναμική εξάρτησης. Στην πραγματικότητα, η ρίζα του ρόλου είναι: αν βοηθήσω αρκετά – τότε θα με αγαπούν.
3. Ο Διώκτης
Ο διώκτης λειτουργεί από θέση επιβολής. Πίσω από την επιθετικότητα, συνήθως υπάρχει φόβος — φόβος ότι αν δεν επιτεθεί πρώτος, θα πληγωθεί. Έτσι, επιτίθεται για να διατηρήσει την αίσθηση ελέγχου και ασφάλειας.
Ο διώκτης συχνά “διορθώνει”, επικρίνει, κατηγορεί. Αντιλαμβάνεται την ευαλωτότητα σαν απειλή ή σαν αδυναμία.
Ο θυμός είναι τεράστια άμυνα — και πολλές φορές, κάτω από αυτόν υπάρχει βαθιά ντροπή.
Αυτό που μοιάζει σαν “σκληρότητα” ή “αυστηρότητα” είναι συχνά η προσπάθεια ενός ανθρώπου να μην ξανά βιώσει αίσθημα ανημπόριας.
Γι’ αυτό, ο διώκτης δεν είναι “κακός”: είναι κάποιος που έχει ταυτίσει τον έλεγχο με την ασφάλεια.
Το κλειδί: οι ρόλοι εναλλάσσονται
Στις δυσλειτουργικές σχέσεις, οι ρόλοι αλλάζουν συνεχώς. Το “θύμα” μπορεί να γίνει “διώκτης” όταν θυμώσει. Ο “σωτήρας” μπορεί να γίνει “θύμα” όταν κουραστεί.
Το σημαντικό είναι ότι το τρίγωνο κρατάει τη σύγκρουση ζωντανή. Δεν επιτρέπει πραγματική σύνδεση, ούτε πραγματική λύση.
Γιατί μπαίνουμε στο τρίγωνο
Οι ρόλοι αυτοί δεν είναι επιλογή της στιγμής. Είναι μαθημένες στρατηγικές προσαρμογής. Είναι μηχανισμοί άμυνας που μάθαμε νωρίς στη ζωή. Τρόποι να νιώσουμε ασφάλεια, επιρροή, αναγνώριση ή έλεγχο. Δεν υπάρχει “κακός” ρόλος. Υπάρχουν ρόλοι που εξυπηρετούν κάτι υποσυνείδητα.
Συνήθως διαμορφώνονται πολύ νωρίς, μέσα από τις πρώτες μας σχέσεις – εκεί όπου το παιδί προσπαθεί να καταλάβει πώς θα ανήκει, πώς θα επιβιώσει συναισθηματικά, πώς θα έχει επαφή με τον άλλον χωρίς να πληγωθεί.
Το παιδί μαθαίνει:
“αν μιλήσω με αυτόν τον τρόπο, έχω προσοχή”,
“αν μείνω ήσυχος, δεν με απορρίπτουν”,
“αν βοηθήσω τους άλλους, με αναγνωρίζουν”,
“αν επιτεθώ πρώτος, δεν με πληγώνουν”.
Κάθε ρόλος λοιπόν έχει μία λειτουργία. Δεν υπάρχει “καλός” ρόλος ή “κακός” ρόλος. Υπάρχει ρόλος που εξυπηρετεί μία ανάγκη:
-
ανάγκη ασφάλειας
-
ανάγκη σύνδεσης
-
ανάγκη ελέγχου
-
ανάγκη αναγνώρισης
-
ανάγκη προστασίας από ντροπή/απόρριψη
Όταν μεγαλώνουμε, δεν καταλαβαίνουμε ότι κουβαλάμε ακόμα αυτές τις παλιές στρατηγικές. Ο ενήλικος εαυτός μας νομίζει ότι “το κάνει γιατί έχει δίκιο” – ενώ στην πραγματικότητα πολλές φορές μπαίνει μέσα σε έναν ρόλο από συνήθεια και ασυνείδητα.
Γι’ αυτό, το τρίγωνο του Karpman είναι τόσο ανθεκτικό: δεν ενεργοποιείται από τη λογική μας. Ενεργοποιείται από παλιές συναισθηματικές χαρτογραφήσεις.
Πώς βγαίνουμε από το τρίγωνο
Η έξοδος δεν γίνεται με το να “πειθαρχήσουμε” τον εαυτό μας να μη θυμώνει, να μη λυπάται ή να μη φροντίζει.
Γίνεται με μία πολύ διαφορετική κίνηση: να μετακινηθούμε από τον ρόλο → στη σχέση.
Ο ρόλος είναι μια αυτόματη θέση. Η σχέση είναι συνειδητή επιλογή.
Η πρώτη στιγμή εξόδου συμβαίνει όταν το άτομο παρατηρήσει:
“Α, τώρα λειτουργώ σαν θύμα/σωτήρας/διώκτης.”
Το να το δει, ενώ συμβαίνει, είναι ήδη θεραπευτική ενέργεια.
Γιατί για να το αναγνωρίσεις, χρειάζεται να “ανέβεις” ένα επίπεδο επίγνωσης πάνω από τον ρόλο.
Αυτό ονομάζεται νοηματοδότηση (mentalization) και είναι ο πυρήνας της αλλαγής: το να μπορείς να παρατηρείς το δικό σου μυαλό την στιγμή που λειτουργεί.
Από εκεί και μετά, το επόμενο βήμα είναι η ρύθμιση:
-
αναγνωρίζω τι νιώθω
-
το ονομάζω
-
και το επικοινωνώ χωρίς ρόλο
π.χ.
ΟΧΙ “εσύ ποτέ δεν με ακούς”
→ αλλά
“νιώθω μόνος εδώ, και θα ήθελα να με ακούσεις”.
ΟΧΙ “άσε, θα το αναλάβω εγώ”
→ αλλά
“θέλω να σε στηρίξω, αλλά χρειάζεται να κρατήσεις το δικό σου κομμάτι.”
Όταν αλλάξει η ποιότητα της επικοινωνίας, αλλάζει και η δυναμική. Κι έτσι αρχίζει σιγά σιγά ο άνθρωπος να ξαναπαίρνει τον εαυτό του πίσω.
Δεν βγαίνουμε από το τρίγωνο επειδή “ο άλλος αλλάζει”. Βγαίνουμε επειδή εμείς αλλάζουμε θέση μέσα μας.
Και τότε, οι ρόλοι δεν χρειάζονται πια.
Το δραματικό τρίγωνο του Karpman δεν είναι μία “παγίδα” από την οποία πρέπει να δραπετεύσουμε. Είναι ένας χάρτης. Ένας τρόπος να δούμε πότε χάνουμε την αυθεντική μας θέση μέσα στη σχέση και μπαίνουμε σε έναν ρόλο που κάποτε μας προστάτευσε, αλλά σήμερα μας περιορίζει. Η έξοδος έρχεται μέσα από επίγνωση, ρύθμιση και επικοινωνία. Όχι για να γίνουμε “τέλειοι”, αλλά για να επιστρέψουμε σε αυτό που πραγματικά είμαστε πίσω από τους ρόλους: ενήλικες ικανοί για σύνδεση, οριοθέτηση και επιλογή.
Αν αναγνωρίζετε επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις σας και θέλετε να τα επεξεργαστείτε σε ένα ασφαλές πλαίσιο, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για ραντεβού.
Βιβλιογραφικές Αναφορές:
Karpman, S. (1968). Fairy tales and script drama analysis. Transactional Analysis Bulletin, 7(26), 39–43.
Karpman, S. (2014). A Game Free Life. San Francisco: Drama Triangle Productions.
Karpman, S. (2019). The Drama Triangle. Transactional Analysis Journal, 49(2), 150–158.
Stewart, I., & Joines, V. (2012). Personality Adaptations: A New Guide to Human Understanding in Psychotherapy and Counselling. Lifespace Publishing.
Noriega, G., & Vella, J. (2021). Breaking Free from the Drama Triangle: Empowering Strategies for Navigating Conflict. Routledge.